Gratis audiotour · Plantage

Plantage en Joods Amsterdam

Een wandeling met audiogids door de Plantage en de oude Joodse buurt. Langs de Dokwerker, de Portugese Synagoge, het Namenmonument en de Hollandsche Schouwburg, tot aan Artis.

  • ± 1,6 km
  • ± 45 min
  • 7 stops
  • Start: Jonas Daniël Meijerplein

De stops

  1. Lees het verhaal

    Welkom op het Jonas Daniël Meijerplein. Voor je staat De Dokwerker, een bronzen havenarbeider met opgestroopte mouwen. Beeldhouwer Mari Andriessen maakte hem ter herinnering aan de Februaristaking van 1941. Lees de tekst op het voetstuk. Daar staat dat de staking een daad van verzet van de burgerij was, tegen de Jodenvervolging door de Duitse bezetter.

    Op 22 en 23 februari 1941 dreef de bezetter op dit plein Joodse mannen bijeen. Ongeveer vierhonderd van hen werden weggevoerd naar concentratiekampen. Kort daarna, op 25 februari, legden Amsterdammers het werk neer. De verboden communistische partij had daartoe opgeroepen met een pamflet. De trams reden niet uit, en zo zag de hele stad dat er gestaakt werd.

    Op de tweede dag sloeg de bezetter de staking met geweld neer. In Amsterdam vielen negen doden. De staking wordt elk jaar op 25 februari herdacht, op dit plein. Voor het beeld stond de Haarlemse timmerman Willem Termetz model. Loop nu naar het hoge bakstenen gebouw aan de rand van het plein. Dat is de Portugese Synagoge.

    Eigen pagina van deze stop

  2. Lees het verhaal

    Dit hoge bakstenen gebouw is de Portugese Synagoge. Hij is gebouwd tussen 1671 en 1675, naar een ontwerp van meestermetselaar Elias Bouman. De bouwers waren Joden van Portugese en Spaanse afkomst, die voor de Inquisitie waren gevlucht. In Amsterdam mochten ze hun geloof vrij belijden. De vier burgemeesters van de stad gaven toestemming voor de bouw.

    Volgens het Joods Cultureel Kwartier was dit in de zeventiende eeuw de grootste synagoge ter wereld. Er is plaats voor twaalfhonderd mannen en vierhonderdveertig vrouwen. Kijk naar de lage gebouwen rond de synagoge. Daar woonden onder meer de koster en de voorzangers, en daar zit ook de bibliotheek. De gemeente gebruikt de synagoge nog altijd.

    Binnen is geen elektrisch licht en geen verwarming. Bij een dienst branden er honderden kaarsen. In de winter wijkt de gemeente uit naar een verwarmde ruimte in de bijgebouwen. De synagoge kwam onbeschadigd door de oorlog. Hoe dat kon, weet niemand zeker. Loop nu naar de Weesperstraat, naar de bakstenen muren van het Namenmonument.

    Eigen pagina van deze stop

  3. Lees het verhaal

    Dit is het Nationaal Holocaust Namenmonument. Op elke baksteen staat een naam, een geboortedatum en de leeftijd waarop iemand stierf. Het zijn er ruim honderdtweeduizend. Het zijn de namen van de Joden, Sinti en Roma uit Nederland die slachtoffer werden van de Holocaust en van wie geen graf bekend is.

    Architect Daniel Libeskind ontwierp het monument, op initiatief van het Nederlands Auschwitz Comité. Koning Willem-Alexander onthulde het op 19 september 2021. Kijk omhoog naar het spiegelende staal boven de muren. Van bovenaf gezien vormen de muren vier Hebreeuwse letters. Samen betekenen ze 'in herinnering aan'.

    Tussen de bakstenen en het staal zit een smalle open spleet. Daardoor lijken de stalen letters te zweven. Volgens het Auschwitz Comité staat die leegte voor de breuk in de geschiedenis. Je kunt tussen de muren door lopen, de toegang is vrij. Neem er de tijd voor. Loop daarna naar de Plantage Middenlaan, naar de poort van de Hortus Botanicus.

    Eigen pagina van deze stop

  4. Lees het verhaal

    Je staat voor de poort van de Hortus Botanicus. De poort is uit 1715 en is het oudste bouwwerk van de tuin. De Hortus zelf is ouder. Hij begon in 1638 als tuin met geneeskrachtige planten, waar artsen en apothekers werden opgeleid. In die jaren trokken er epidemieën door de stad.

    In 1682 verhuisde de tuin naar deze plek. De nieuwe directeuren hadden nauwe banden met de VOC, en zo kwamen hier planten uit Azië, Afrika en Amerika terecht. De Hortus werd het laboratorium van de VOC genoemd. Nakomelingen van een koffieplant uit deze tuin gingen in de achttiende eeuw naar Amerika.

    In 1986 wilde de universiteit de tuin verkopen aan een projectontwikkelaar, die er een hotel wilde bouwen. Ruim achtduizend Amsterdammers hielden dat tegen. De tuin is open voor bezoekers met een kaartje. Loop nu verder naar het Wertheimpark en ga naar binnen door het hek met de twee sfinxen.

    Eigen pagina van deze stop

  5. Lees het verhaal

    Dit is het Wertheimpark, volgens de gemeente het oudste park van Amsterdam. Voor je ligt het Auschwitzmonument van Jan Wolkers. Kijk naar de spiegels op de grond. Ze zijn gebroken, en je ziet de lucht erin. Wolkers zei daarover dat de hemel na Auschwitz nooit meer ongeschonden is.

    Op de glazen plaat staan drie woorden: Nooit meer Auschwitz. Onder de spiegels rust een urn met as uit Auschwitz-Birkenau. Nederlandse overlevenden vulden die urn in 1952 in Polen. Het monument werd in 1977 onthuld op een begraafplaats in Amsterdam en staat sinds 1993 in dit park.

    Elk jaar is hier op de laatste zondag van januari de Nationale Holocaust Herdenking. De spiegels die je nu ziet, zijn nieuw. Bij de restauratie van 2025 brak de glaskunstenaar die Wolkers destijds hielp nieuwe spiegelplaten. Loop terug naar de Plantage Middenlaan en volg de lijn op de kaart naar de olijfgroene gevel bij de tramhalte.

    Eigen pagina van deze stop

  6. Lees het verhaal

    Deze olijfgroene gevel is alles wat er over is van de Hollandsche Schouwburg. Het theater ging in 1892 open. Vanaf juli 1942 gebruikte de bezetter het als verzamelplaats. Tienduizenden Joden werden hier opgesloten, uren, dagen of weken, voordat ze werden weggevoerd. Het laatste transport vertrok op 19 november 1943.

    Kinderen moesten aan de overkant van de straat wachten, in een crèche, gescheiden van hun ouders. Vanaf 1943 smokkelden medewerkers en verzetsmensen kinderen weg. Dat gebeurde alleen met toestemming van de ouders. Kijk naar de tram. Als er een tram voor de Schouwburg stond, konden de bewakers de crèche even niet zien. Dan liep een verzorgster of een verzetsvrouw met een kind naar buiten, of stapte ze met het kind in.

    Langs deze en andere wegen zijn ongeveer zeshonderd kinderen gered. Henriëtte Pimentel, de directrice van de crèche, werd in 1943 in Auschwitz vermoord. Walter Süskind, die vanuit de Schouwburg hielp, overleefde de oorlog niet. Johan van Hulst, directeur van de school naast de crèche, werd honderdzeven jaar. In het schoolgebouw zit nu het Nationaal Holocaustmuseum. De Schouwburg is vrij toegankelijk. Loop daarna naar de Plantage Kerklaan, naar de ingang van Artis.

    Eigen pagina van deze stop

  7. Lees het verhaal

    Kijk naar het hek met de twee adelaars. Dit is de ingang van Artis, opgericht in 1838. De volledige naam is Natura Artis Magistra. Artis vertaalt dat als: de natuur is de leermeesteres van kunst en wetenschap. In het begin mochten alleen leden naar binnen.

    In september 1941 moesten de ruim driehonderd Joodse leden hun lidmaatschap opzeggen. Op het hek hing in de oorlog een bord met de tekst 'verboden voor Joden'. In de dierentuin doken ook mensen onder. De grootste groep waren medewerkers die niet in Duitsland wilden werken. Ook verzetsmensen en Joden vonden er een schuilplaats, sommigen kort, enkelen voor langere tijd. Hoeveel het er waren, is niet bekend. Oud-medewerkers schatten honderdvijftig tot driehonderd.

    Draai je om. Het gebouw met de davidster in de gevel heet Plancius en is in 1876 gebouwd voor een Joodse zangvereniging. Sinds 1999 zit hier het Verzetsmuseum. In 1913 kocht Jacques Pimentel het gebouw. Hij was de broer van Henriëtte Pimentel, de directrice van de crèche bij de vorige stop. Dit was de laatste stop. Bedankt voor het meewandelen.

    Eigen pagina van deze stop

Instellingen

Stop 1 …
0:00 0:00